ሕግን ፍትሕን

ኣርባዕተ መሰረታዊ ሕግታት ስዊድን

ስዊድን ኣርባዕተ መሰረታዊ ሕግታት ኣለዋ፣ እዘን ብሓባር ቅዋም እታ ሃገር ይቐውማ። መሰረታዊ ሕግታት ካብ ልሙዳት ሕግታት ንላዕሊ ደረጃ ኣለወን፣ ንምቕያሮም ድማ ዝኸበደ እዩ – ንምቕያር ሓደ መሰረታዊ ሕጊ፡ ኣብ Riksdagen (ባይቶ ሃገራዊ ስዊድን) ኣብ ክልተ ግዜያት፡ ብማእከል ሓደ ሓፈሻዊ ምርጫ፡ ውሳነ ክውሰድ ኣለዎ። እተን ኣርባዕተ መሰረታዊ ሕግታት፡

• Regeringsformen (መሰረታዊ ሕጊ ስርዓት መንግስቲ) – እታ ዝኸበረት መሰረታዊ ሕጊ፡ ካልእ ብዘይገድፍ ኩሉ ህዝባዊ ስልጣን ኣብ ስዊድን ካብ ህዝቢ ከም ዝብገስ እትድንግግ።
• Tryckfrihetsförordningen (ሕጊ ናጽነት ሕትመት) – ንናጻ ቃል ኣብ ሕትመታዊ ቅርጺ ይከላኸል፣ ንኣብነት ኣብ መጻሕፍቲ፡ ጋዜጣታትን መጽሔታትን።
• Yttrandefrihetsgrundlagen (መሰረታዊ ሕጊ ናጽነት ርእይቶ) – ንተመሳሳሊ ናጽነት ኣብ ንኣብነት ራድዮ፡ ቲቪን ኢንተርነትን ይከላኸል።
• Successionsordningen (ሕጊ ውርሻ ዙፋን) – መን ንዙፋን ኣብ ውሽጢ ቤተ-መንግስቲ ከም ዝወርስ ይውስን።

Regeringsformen ስልጣን ካብ ህዝቢ ከም ዝብገስ ምባላ፡ ሓደ መሰረታዊ ስርዓት ዲሞክራሲ ስዊድን እዩ፦ ዜጋታት ብመንገዲ ምርጫ እዮም ንመን ንሃገር ከም ዝመርሕ ዝውስኑ፡ ኣይኮነን ንጉስ ወይ ንእሽቶ ጉጅለ ሰባት።

ቤት ፍርድታት – ካብ tingsrätt (ቤት ፍርዲ ወረዳ) ክሳብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ

ስዊድን ንገበናዊ ጉዳያትን ናይ ወዲ-ሓደር ክርክራትን ስርዓት ሓፈሻዊ ቤት ፍርድታት ኣለዋ። እቲ ቀዳማይ ደረጃ tingsrätten (ቤት ፍርዲ ወረዳ) ተባሂሉ ይጽዋዕ፣ እዚ ድማ እቲ ገበናዊ ጉዳይ ብቐዳምነት ዝረአየሉ ኣካል እዩ። እቲ ብፍርዲ tingsrätten ዘይዓገበ ሰብ ናብ hovrätten (ቤት ፍርዲ ይግባይ) ይግባይ ክብል ይኽእል፣ ኣብ ገለ ኩነታት ድማ ናብ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ (Högsta domstolen)፡ እታ ናይ መወዳእታ ኣካል ኣብ ስዊድን ክኸይድ ይከኣል።

ኣብ tingsrätten፡ ናይ ሕጊ ትምህርቲ ዘለዎም ዳኛታት ጥራይ ኣይኮኑን ዝፈርዱ። ኣብኡ nämndemän (ተወከልቲ ህዝቢ ዳኛታት) እውን ኣለዉ – ልሙዳት ዜጋታት ብዘይ ናይ ሕጊ ትምህርቲ፡ ምስቲ ዳኛ ብሓባር ዝፈርዱ። እዞም nämndemän ንሓፈሻዊ ህዝቢ ይውክሉ፣ ንግሉጽነትን ንኣመኔታ ናብቲ ሕጋዊ መስርሕን ድማ የበርክቱ።

ርግጽነት ሕጋዊ መስርሕን ግምት ንጽህናን

ሓደ መሰረታዊ ጽንሰ-ሓሳብ ኣብ ሕጊ ስዊድን rättssäkerhet (ርግጽነት ሕጋዊ መስርሕ) እዩ። እዚ ካልእ ብዘይገድፍ፡ ኩሉ ሰብ ኣብ ቅድሚ ሕጊ ማዕረ ክውሰድ ከምዘለዎን ዝኾነ ሰብ ብዘይ ፍትሓዊ መስርሕ ክፍረድ ከምዘይብሉን የመልክት። ሓደ ኣገዳሲ ክፋል እዚ፡ እቲ ግምት ንጽህና (oskuldspresumtionen) ተባሂሉ ዝፍለጥ እዩ፦ ብገበን ዝተጠርጠረ ሰብ፡ ቤት ፍርዲ ብፍርዲ ኣንጻሩ ክሳብ ዝውስን፡ ንጹህ ኮይኑ ይቑጸር። እቲ ኸሱስ (åklagaren) እዩ እቲ ተጠርጣሪ ገበነኛ ምዃኑ ከረጋግጽ ዘለዎ፡ ኣይኮነን ብኣንጻሩ።

ተሓታትነት ገበን – ካብ ኣየናይ ዕድመ ገበናዊ ሓላፍነት ይምልከት?

ኣብ ስዊድን ሰብ ካብ ዕድመ 15 ዓመት ተሓታቲ ገበን ይኸውን። እዚ ማለት ሰብ 15 ዓመት ወይ ልዕሊኡ ዝኾነ፡ ብገበን ክኽሰስን ክፍረድን ይኽእል ማለት እዩ። ትሕቲ 15 ዓመት ዝዕድሚኦም ቆልዑ፡ ብመሰረት brottsbalken (ሕጊ ገበናት) ክቕጽዑ ኣይክእሉን፡ እንተኾነ ማሕበረሰብ ግና ሓደ ቆልዓ ገበናዊ ተግባር እንተፈጺሙ ብመንገዲ socialtjänsten (ማሕበራዊ ኣገልግሎት) ጣልቃ ክኣቱ ይኽእል።

ናጽነት ርእይቶን ደረታታን

ናጽነት ርእይቶ ኣብ ስዊድን ሓያል እዩ፣ ከምቲ ኣቐዲሙ ዝተጠቕሰ ድማ ብብዙሓት መሰረታዊ ሕግታት ይሕሎ። እዚ ማለት ሰብ ብናጻ ንመንግስቲ ክነቅፍ፡ ሰልፊ ከውጽእ፡ ጽሑፋት ክትዕ ክጽሕፍ ይኽእል ማለት እዩ። ይኹን እምበር ናጽነት ርእይቶ ደረት የብሉን ማለት ኣይኮነን። ካልእ ብዘይገድፍ፡ ጽልኢ ኣንጻር ጉጅለ ህዝቢ (hets mot folkgrupp) ብሕጊ ክልኩል እዩ፣ ልክዕ ከምቲ ካልእ ገበናት ጽልእን ጸለመን። እዞም ደረታት ንውልቀ ሰባትን ጉጅለታትን ካብ ግህሰትን ስግኣትን ንምክልኻል ኣለዉ፣ ኣብ ግዜኡ ድማ ግሉጽ ዘተ ኣብ ማሕበረሰብ ይሕሎ።

Allemansrätten (መሰል ተፈጥሮ ምጥቃም)

ሓደ ፍሉይ መሰል ስዊድን allemansrätten እዩ። እዚ መሰል እዚ፡ ኣብ ስዊድን ንዘሎ ኩሉ ሰብ፡ ኣብ ተፈጥሮ ናይ ምጽናሕ መሰል ይህቦ – ንኣብነት ምዝዋር፡ ብሽክለታ ምንዳድ፡ ግዝያዊ ድንኳን ምትካል፡ ፍረታትን ቡልጭን ምልቃም – ብዘየገድስ መን መሬት ዝውንን። Allemansrätten ሓላፍነት እውን ይሓቁፍ፦ ንተፈጥሮ፡ ንህይወት እንስሳን ንዋና መሬትን ግምት ክወሃብ ኣለዎ፣ ንኣብነት ጐሓፍ ዘይምድርባይ ወይ ዘይምርባሽ። ሓደ ልሙድ መግለጺ ናይዚ 'ኣይትረብሽ፡ ኣይተበላሽው' ዝብል እዩ።

ትካላት ምስ ሕግን ፍትሕን ዝተኣሳሰሩ

ብዙሓት ትካላት ኣብ ስዊድን ብዛዕባ ሕግን ፍትሕን ይሰርሑ። ፖሊስ (Polisen) ካልእ ብዘይገድፍ፡ ፓስፖርትን ሃገራዊ መንነት ካርድን ንዜጋታት ስዊድን ናይ ምሃብ ሓላፍነት ኣለዎ፣ ከምኡ'ውን ንፍቓድ፡ ንኣብነት ንሰልፍታት ውሳነ ይህብ። ቤት ፍርድታት፡ ከምቲ ኣብ ላዕሊ ተገሊጹ ዘሎ፡ ኣብ ሕጋዊ ግርጭትን ገበናዊ ጉዳያትን ይፈርዱ፣ Riksdagen ድማ ብመንገዲ ሕግታት ኣየኖት ስርዓታት ኣብ ማሕበረሰብ ከምዝሰርሑ ይውስን።

ንፈተና ዜግነት ተለማመድ

ዓውዲ ሕግን ፍትሕን፡ ብዛዕባ ምርዳእ እቶም ኣብ ማሕበረሰብ ስዊድን ዝሰርሑ ሕግታት ጸወታ እዩ – ካብቶም ንስልጣን መንግስቲ ዝመርሑ መሰረታዊ ሕግታት ክሳብ እቶም ንነፍሲ ወከፍ ውልቀ ሰብ ዝምልከቱ መሰላትን ግቡኣትን። ጽንሰ-ሓሳባት ከም rättssäkerhet፡ ተሓታትነት ገበን፡ nämndemän ን allemansrättን ብምፍላጥ፡ ኣብ ሕቶታት ማሕበራዊ ፍልጠት ፈተና ዜግነት ልክዕ መልሲ ምልላይ ዝቐለለ ይኸውን። እዚ ጽሑፍ እዚ ካብ CitizenPrep ዝቐረበ ናይ መጽናዕቲ ንዋት እምበር ወግዓዊ ኣገልግሎት ትካል መንግስቲ ከምዘይኮነ ኣስተውዕል – ነቲ ሓቀኛ ፈተና ከም እትሓልፎ ፈጺምና ኣይንዋሕስን፣ ስሩዕ ልምምድ ግና ብዛዕባ ሕግን ፍትሕን ንዝቐርቡ ሕቶታት ርግጸኛ ኮንካ ንኽትስምዖ ጽቡቕ ባይታ ይህበካ።